چیرۆکی جه‌نگاوه‌ر ودیل

خۆرخه‌لۆئیس بۆرخس

وه‌رگه‌ڕاوی : عه‌تا ئه‌حمه‌دی 

    کرۆچه‌¹له‌لاپه‌ڕه‌ی‌278ی‌کتێبی‌شێعر²(باری‌^3‌‌1942^‌)، به‌کورتکردنه‌وه‌ی‌ده‌قێکی‌ لاتینی ‌پاولوس‌دیاکۆنۆسی‌^4‌مێژوونووس،به‌سه‌رهاتی‌درۆکتۆلف⁵‌ده‌گێڕێته‌وه‌‌‌‌و‌باسی‌ نووسراوی‌سه‌رکێله‌که‌ی‌ده‌کات.که‌دیتنی‌به‌چه‌شنێکی سه‌یرکاری تێداکردم ودواتر هۆی ئه‌م شته ‌تێگه‌یشتم. درۆکتۆلف جه‌نگاوه‌رێکی لۆمباردی⁶ بووکه‌له‌جه‌نگه‌ی هێرشکردنه‌ سه‌ر ڕاوێنادا⁷ هاوسه‌نگه‌ره‌کانی جێ هێشت وله‌کاتی به‌رگری له‌شارێکداکه‌ سه‌ره‌تا هێرشی بۆ هێنابوو، گیانی به‌خت ئه‌کات.دانیشتوانی ڕاوێناله‌په‌رسگه‌یه‌کدا ناشتیان وکێلێکیان بۆدانا که‌له‌وداپێ زانینی خۆیان ( Contempsit caros,dum nos amat ⁸ill,parentes  )و جیاوازی‌سه‌رنج‌ڕاکێش‌له‌نێوان‌خووی‌ڕووشی به‌ڕبه‌ڕو ساویلکه‌یی هێورانه‌ی ئه‌ویان نیشان ده‌دا.

Terribillis visu facies,sed mente benignus

Longaque robusto pectores barba fuit! ^9*

    ئاوه‌هایه‌به‌سه‌رهاتی درۆکتۆلف،به‌ڕبه‌ڕێک که‌له‌کاتی داکۆکی‌کردن‌له‌ئیمپڕاتووریی ڕۆم گیانی له‌ده‌سدا.

     به‌مانه‌شه‌وه‌ ئه‌مه‌ چه‌ندبڕگه‌یه‌که‌ له‌چیرۆکی ئه‌وکه‌پۆل‌شه‌ماس توانیویه‌تی له‌ده‌ستی فه‌رامۆشی ڕزگاری‌بکات.ته‌نانه‌ت برواری ڕووداوه‌کانیش نازانم.ده‌بێ له‌ئاقاری سه‌ده‌ی‌شه‌شه‌مداداڕیژرێته‌‌وه‌، کاتێ ‌که‌لۆمباردییه‌کان ده‌شته‌کانی ئیتالیایان کاول‌کرد،یان له‌سه‌ده‌ی هه‌شته‌م‌پێش له‌خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانی راوێنا یه‌که‌م گریمانه‌هه‌ڵبژێرین (ئه‌م کاره‌ مێژوویی نییه‌).

  چه‌شنی‌‌sub speci aeternitatisی(به‌شێوه‌ی‌بمێن) درۆکتۆف¹⁰له‌به‌رچاو بگرین‌نه‌ک‌‌‌ئه‌ووه‌ک‌که‌سێک،که‌بێگومان‌وه‌ک‌هه‌مووکه‌سێک‌‌بێ‌هاوتاودووره‌ده‌سه‌.به‌ڵکوو جۆره‌ مرۆڤێ‌که‌له‌گه‌ڵ‌ئه‌ووزۆرکه‌سی‌وه‌ک ئه‌ویش به‌پێی‌نه‌ریت، که‌به‌رهه‌می فه‌رامۆشی و یاده‌وه‌رییه‌،ئاڤرێندراوه‌. شه‌ڕئه‌وی‌له‌هه‌ناوی‌ژینگه‌ی‌دارستان‌وقوڵکه‌کانه‌وه‌،له‌که‌ناره‌کانی  ‌دانووب‌و ئالبه‌وه‌¹¹به‌ره‌وئیتالیاپه‌لکێش‌کرد.ڕه‌نگه‌نه‌یزانیبی‌که‌به‌ره‌وباشوورده‌ڕوا‌و وێده‌چێ‌بێ‌ئاگابووبێ ‌له‌وه‌ی‌که‌به‌ناوی ‌ڕۆمه‌وه‌شه‌ڕده‌کات.ڕه‌نگه‌‌چووبێته ‌سه‌رئایینی ‌ئاریاخوازییه‌وه‌،که‌ده‌ڵی ‌شانازی‌‌کوڕڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌شانازی‌باوکه‌،به‌ڵام‌واباشتره‌که‌به‌زه‌وی په‌رست بیناسین وهێرتا¹² خواز،که ‌بته ‌داپۆشراوه‌که‌ی به‌گارییه‌یه‌ک که‌گاکێشی ده‌کرد ئه‌م کۆخ‌و‌ئه‌وکۆخ‌ده‌برد،یان که‌سێ که‌خواوه‌ندانی شه‌ڕوچه‌خماخ وبرووسک ده‌په‌ره‌سێ، ڕوخسارێکی‌تووڕه‌ی‌‌چێوین‌که‌له‌قوماشه‌وه‌پێچراوه‌‌ودارماڵی‌پاره‌وزێڕوزێوه‌. له ‌جه‌نگه‌ڵه‌ ‌تێکه‌ڵ‌وئاڵۆزه‌کانی‌گای‌به‌کۆپاروبه‌رازه‌وه‌ده‌هات.ئه‌و،سپی‌پێست،شاد،بێگه‌ردو بێبه‌زه‌ییه ‌وڕووڕاست‌له‌گه‌ڵ‌به‌ڕێوه‌به‌روهۆزه‌که‌یه‌تی‌نه‌ک‌له‌گه‌ڵ‌جیهان.شه‌ڕه‌کان ‌ئه‌وبه‌ره‌و ڕاوێنا ده‌کێشێ وله‌وێداشتێک ده‌بینێ که‌قه‌تی نه‌دیتووه‌یان به‌ته‌واوی نه‌یدیوه‌. تیشکی ڕۆژو سه‌وڵ ومه‌ڕمه‌ڕه‌کان ده‌بینێ.پێکهاته‌یه‌ک ده‌بینێ که‌بێ‌ئه‌وه‌ی‌ناڕێک بێ فره‌چه‌شنه‌. شارێک ده‌بینێ که‌له‌په‌یکه‌ره‌کان،په‌رسگه‌کان،باخه‌کان،خانووه‌کان،پرده‌کان،گۆزه‌کان، کۆڵه‌که‌کان وشوێنگه‌لی له‌بارچیکراوه‌.ئه‌مه‌ده‌زانم که‌جوانی‌ی هیچکام له‌م به‌رهه‌مانه‌ کاری تێ‌ناکات؛به‌ڵکووڕایده‌چڵه‌کێنن هه‌ربه‌وجۆره‌ی که‌ئه‌وڕۆچۆنیه‌تی‌ئیشی ماشینگه‌لی پێشکه‌وتوونازانین،به‌ڵام له‌مه‌به‌ستیاندا هه‌ست به‌هۆشیارییه‌کی هه‌تاهه‌تایی ده‌که‌ین و ڕاده‌چڵه‌کین.ڕه‌نگه‌ ‌ته‌نیا بینینی تاقێک‌یان‌نووسراوه‌یه‌کی‌دوورله‌فام به‌پیتی هه‌تاهه‌تایی ڕۆمی بۆئه‌وبه‌سه‌. ‌ناکاوبه‌دۆزینه‌وه‌ی شار‌ڕائه‌چه‌نێ وواقی وڕده‌مێنێ : ده‌زانێ که‌له که‌لێنی دیواره‌کانیدا سه‌گێ یان منداڵێ ده‌بێ‌ببێ و ئه‌وته‌نانه‌ت ناشتوانێ تێی بگات‌بۆچ، به‌ڵام ئه‌مه‌ش ده‌زانێ‌که‌بایه‌خی له‌خواکان‌وبیروباوه‌ڕوته‌واوی قوڵکه‌کانی وڵاتی‌ژێرمه‌ن زیاتره.درۆکتۆلف‌ هاوسه‌نگه‌ره‌کانی جێ دێڵێ وبۆبه‌رگری له‌ڕاوێنا شه‌ڕده‌کات.ده‌مرێ وله‌سه‌ربه‌ردی قه‌بره‌که‌یداوشه‌گه‌لێ هه‌ڵده‌کۆڵن که‌هه‌رگیز نه‌یده‌توانی لێیان تێبگات :

Contempsit Caros,dum nos amat ill,parents,

Hanc patriam reputans esse,Ravenna,Suam.¹³

     ئه‌وخه‌یانه‌تکارنه‌بوو.خاینه‌کان به‌ئاسایی هه‌ڵگری ئه‌وه‌نین که‌دووکێل به‌نووسراوه‌ی سپاس وپێزانینیان بۆسازبکرێ.دڵ وده‌روونێ پاکی‌بوو.پاش چه‌ندبه‌ره‌لۆنگۆباردییه‌کان که‌له‌سه‌ره‌تادائه‌م سه‌ربازه‌یان به‌توندی شه‌رمه‌زارده‌کرد،وه‌کووئه‌ویان لێهات. بوونه‌ ئیتالیایی ولومباردیایی وڕه‌نگه‌که‌سێک له‌خوێن وپێستی ئه‌وان،به‌ناوی ئالدیجر،توانی به‌ره‌یه‌ک‌ بخاته‌وه ‌که ‌ئالیگیریان تێداهه‌ڵکه‌وێ. به‌زۆرگریمانه ‌بریاری ‌درۆکتۆلف شی ده‌کرێته‌وه‌. گریمانه‌ی من‌به‌ که‌ڵکترینه‌.هه‌گه ‌به‌کرده‌وه‌درووست نییه‌، وه‌کووهێمایه‌ک درووسته‌.

       کاتێ که‌چیرۆکی ئه‌م جه‌نگاوه‌ره‌م له‌کتێبی کرۆچه‌داخوێنده‌وه‌،به‌چه‌شنێکی سه‌یر کاری تێکردم وهه‌ستم کردئه‌وشته‌ی که‌هینی خۆم ‌بووه‌،به‌شێوه‌یه‌کی دیکه‌سه‌رله‌نوێ دۆزیمه‌ته‌وه‌. بۆچرکه‌یه‌ک بیرم له‌سواره‌کانی مۆغۆلی کرده‌وه‌ که‌ده‌یانویست چین بکه‌ن به‌له‌وه‌ڕگه‌یه‌کی بێکۆتایی وله‌ئه‌نجامداله‌وشارانه‌ی که‌ویستی کاول کردنیان‌له‌خه‌یاڵیان‌دا بوو،پیربوون.به‌ڵام‌ئه‌وشته‌ی‌که‌به‌شوێنیه‌وه‌بووم‌بیره‌وه‌ری‌نه‌بوو.به‌سه‌رهاتێکه‌که ‌له‌زمانی دایه‌گه‌وره‌ی ئینگڵیزیمه‌وه‌ که‌کۆچی دوایی کردووه‌،بیستوومه‌.

      له‌ساڵی1872باوه‌گه‌وره‌م بۆرخێس سه‌رکرده‌ی سنووره‌کانی باکووروڕۆژاوای بۆینێس‌ئایرێس‌وباشووری‌سانتافه¹⁴‌ بوو.بنکه‌ی سه‌رکردایه‌تی له‌خونین¹⁵ بوو.دوورتر، زنجیره‌قه‌ڵای بچووک به‌مه‌ودای چوارپێنج فه‌رسه‌خ له‌یه‌کتر؛ودوورترله‌وه‌یش شتێ که‌پامپاوهه‌روه‌هازه‌وی نه‌وی‌یان پێده‌گوت.جارێکیان دایه‌گه‌وره‌م به‌ئاوێته‌یه‌ک له‌سه‌ر سوڕمان وگاڵته‌وه‌‌باسیکردبۆمان که‌چلۆن وه‌ک ئینگڵیزییه‌کی له‌تاراوگه‌دا گه‌یشتووه‌ته‌ئه‌م سه‌ری دنیاوه‌.پێیان وت که‌ئه‌وته‌نیانییه‌وپاش چه‌ندمانگێ ژنێکی سوورپێستیان پێ نیشاندا که‌به‌هێمنی گۆڕه‌پانی‌ده‌پێوا‌.دووچاره‌که‌ی ڕه‌نگینی له‌شان کردبوو‌وبه‌پێخاوسی ڕێی ‌ده‌بڕی؛ مووبۆربوو،سه‌ربازێ پێی گوت ژنێکی ئینگڵیزی دیکه‌ ده‌یهه‌وێ قسه‌ی له‌گه‌ڵدا بکات.ژن‌قه‌بووڵی کرد. بێترس به‌ڵام به‌دڕدۆنگییه‌وه‌ چووه‌ناوبنکه‌ی سه‌رکردایه‌تییه‌وه‌. له‌ناو‌ڕوخساری سه‌وزه‌ی‌دا که‌به‌خه‌ستی سووراووسپیاوکرابوو، چاوی‌به‌ڕه‌نگی ئاوییه‌کی  ڕه‌نگ په‌ڕیووده‌ینواندکه‌ئینگڵیزیه‌کان پێی ده‌ڵێن‌خۆڵه‌مێشی. جه‌سته‌ی‌کزولاوازبوو،وه‌ک‌ئاسکێکی‌مێ،ده‌سته‌کانی‌به‌هێزوقایم.له‌ساراوه‌ده‌هات،له‌پامپا وه‌،وهه‌مووشت  بچووک ده‌هاته‌پێش چاوی،درگاکان،دیواره‌کان‌وکه‌لوپه‌له‌کان.

    ڕه‌نگه‌ئه‌ودووژنه‌،دوورله‌دورگه‌ی دڵخوازیان،له‌م وڵاته‌ی که‌قه‌ت به‌بیریاندا نه‌ده‌هات، بۆچرکه‌یه‌ک هه‌ستیان به‌خوشکایه‌تی‌کرد.دایه‌گه‌وره‌م پرسیارێکی کردو  ئه‌وی دی، هه‌روا که‌بۆوشه‌ده‌گه‌ڕاودووپاتی ده‌کردنه‌وه‌،وابزا تامی فه‌رامۆشکراوییان، سه‌ری‌سووڕ کردبێت.زۆربه‌دژواری‌وڵامی‌دایه‌وه.‌پازده‌ساڵ بووکه‌به‌زمانی زگماکی قسه‌ی نه‌کردبوو: بۆدۆزینه‌وه‌ی ووشه‌تووشی زه‌حمه‌ت ده‌بوو.گوتی که‌خه‌ڵکی یۆرکشاێر بووه‌،وباوک و دایکی به‌ره‌وبۆینێس ئایرێس کۆچیان کردبوووله‌هێرشێکی سوورپێسته‌کاندا گیانیان له ‌ده‌س دابووو سوورپێسته‌کان ئه‌میان له‌گه‌ڵ خۆبردبوو وئێستاکه‌ژنی به‌ڕێوه‌به‌ری هۆزه‌و دووکوڕی لێی هه‌یه‌وزۆریش به‌وره‌وئازایه‌‌. هه‌مووئه‌مانه‌ی‌به‌ئینگڵیزییه‌کی ‌دێهاتییانه‌وت ‌که‌ئاوێته‌ی‌وشه‌گه‌لی‌ئه‌روکه‌ن¹⁶وپامپابوو 

و له‌وپه‌ڕی چیرۆکه‌که‌یه‌وه‌ژیانێکی خوێناویمان‌ وێنا ده‌کرد: خێوه‌تگه‌لێ له‌چه‌رمی ئه‌سپ،ئاوری ته‌پاڵه‌،میوانیگه‌لێک به‌گۆشتی سووتاوو دڵ وڕیخۆڵه‌ی کاڵ،رێپێوانی نهێنی به‌ره‌به‌یانان،هێرش بۆمه‌زراکان،هاواروتاڵان،شه‌ڕ، کۆکردنه‌وه‌ی ڕه‌وه‌یه‌کی سه‌رکه‌ش به‌ده‌ستی سواره‌ڕووته‌کان،چه‌ندهاوسه‌ری،بۆگه‌نی که‌لاک وسیحر،ژنێکی ئینگلیزی هه‌مدیس تووشی ئه‌وبه‌ڕبه‌ڕییه‌ته‌بووبوو.دایه‌گه‌وره‌م که‌ڕه‌حمی تلیسابووه‌وه‌ وتووڕه‌ش ببوو،ئامۆژگاری کردکه‌بمێنێته‌وه‌.به‌ڵێنی پێداکه خۆی ‌بیپارێزێ وپاره‌ی ڕزگاری منداڵه‌کانی بدات.ئه‌وژنه‌پێی گوت که‌به‌خته‌وه‌ره‌و هه‌رئه‌و شه‌وه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆسارا.

       ماوه‌یه‌ک دوای ئه‌وه‌فرانسیسکۆبۆرخێس له‌شۆڕشی ساڵی74دامرد؛ڕه‌نگه‌هه‌ر ئه‌ووه‌خته‌دایه‌گه‌وره‌م،له‌وژنه‌ی تردا،که‌سه‌ری له‌م که‌رته‌‌بی به‌زییه‌ده‌رهێناوه‌و گۆڕانی به‌سه‌رداهاتووه‌،ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌کی تۆقێنه‌ری له‌چاره‌نووسی خۆی به‌دی کردبێ...

       هه‌مووساڵێ،سوورپێستی‌مووبۆربوکڕینی ئامرازی‌یاری‌بچووک‌ونوقڵ ده‌هاته بازاڕی خوێناوی یان فۆر- لاوال¹⁷.دوای ئه‌م باسه‌ی که‌له‌گه‌ڵ داپیرمداکردی ڕۆیشت و ئیدی‌نه‌هاته‌وه‌.سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ دووباره‌یه‌کتریان دییه‌وه‌.داپیرم ڕۆیشتبووبۆڕاو.له‌ کێڵگه‌یه‌کی‌نزیک‌زه‌لکاو،کابرایه‌ک‌خه‌ریکی سه‌ربڕینی گامێشێک بوو.وه‌کووخه‌یاڵێک، ژنی سوورپێست به‌ئه‌سپه‌وه‌هات.دابه‌زی وخوێنی گه‌رمی هه‌ڵقوڕاند. نازانم ئه‌م کاره‌ی له‌به‌رئه‌وه‌کردکه‌هیچی دیکه‌ی له‌ده‌ست نه‌ده‌هات یان بۆ به‌رانبه‌رکێ‌خوازی و وه‌ک نیشانه‌یه‌ک ئه‌م کاره‌ی کرد.

       هه‌زاروسێسه‌دساڵ وده‌ریاچاره‌نووسی ژنی دیل ودرۆکتۆلف لێک جیاده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌وڕۆکه‌،هه‌ردووکیان دووره‌ده‌ستن. سیمای به‌ڕبه‌ڕێ که‌لایه‌نی ڕاوێناده‌گرێ وسیمای ژنێ ئه‌وروپی که‌ساراهه‌ڵده‌بژێرێ ڕه‌نگه‌دژه‌یه‌ک بینه‌به‌رچاو.به‌ڵام تین وتاوێکی ڕازاوی‌دووبوونه‌وه‌ری‌به‌دوای خۆیدا،ڕاکێشا،تین وتاوێ قووڵترله‌ئاوه‌زوهه‌ردووکیان مل‌که‌چیی ئه‌م تین وتاوه‌ی‌كه‌ره‌نگه‌پاساویان‌بۆنه‌ده‌درا کرد.ئه‌م به‌سه‌رهاتانه‌ی که‌باسم کردڕه‌نگه‌هه‌ر یه‌کێک بن،به‌روپشتی ئه‌م دراوه‌ به‌لای خوداوه‌ هه‌ر یه‌کێکه‌.

1.   Benedetto Croce (1886-1952)ڕه‌خنه‌گری وێژه‌یی،مێژوونووس وپیتۆلی ئیتالی

2.   La poesia

3.   Bari

4.   Paulus Diaconus (یان‌پول‌شه‌ماس720؟-790؟)  قه‌شه‌ی بێنێدیکتی  ومێژوونووسی ئیتالی

5.   Droctulf

6.   Lombard

7.   Ravenna

8.   له‌تاوی خۆشویستنی ئێمه‌،ده‌سی له‌که‌سوکاری خۆی هه‌ڵگرت.

9.   ڕوخسارێکی به‌ڕواڵه‌ت تۆقێنه‌ر،به‌ڵام به‌ڕۆحێکی جوامێرانه‌وه‌،به‌ڕیشێکی درێژوجه‌سته‌یه‌کی به‌بڕست.   * (گیبونیش ڕوونووسی به‌یته‌کانی کردووه‌)

10.                     له‌ده‌قی سه‌ره‌کیدا به‌لاتین : " به‌شێوه‌ی بمێن "

11.                     Elbe

12.                     Hertha

13.                     له‌تاوی خۆش ویستنی ئێمه‌ ده‌سی له‌که‌سوکاریخۆی هه‌ڵگرت وڕاوێنای به‌وڵاتی خۆی زانی.

14.                     Santa Fe

15.                     Janin

16.                     Araucan

17.                     Fort-Lavalle