|
بهسهرهاتی تادێئۆئیسیدۆروکرۆس1(1829-1874)
خۆرخهلۆئیسبۆرخس
وهرگێڕ: عهتا ئهحمهدی
Im looking for the face i had.
Before the world was made.
YETS,The winding stair*
شهشهمیفێورییهیساڵی1829کاتێکهچریکهکانلهدهسلاوال2جاڕزببوونوله
باشوورهوه بۆچوونهناوڕیزیسوپایلۆپێز3ڕێکهوتبوون،لهگهوڕێکیبێناوو
نیشاندا ولهسێچوارفهرسهخیپێرگامینۆ4،لایاندا.دهمهوبهیان
یهکێ لهپیاوهکان مۆتهکهیهکی ڕاچڵهکێنهریدی:لهتاریک ولێڵهی
حهشارگهدا،ژنێ که لهگهڵیدا نووستبوولههاواری
بهربهسکراویئهوداچڵهکی.کهسنازانێکهچخهونێکیدیبوو،بهڵامبۆدوا
ڕۆژلهکاتژمێر چواردا،چریکهکانلهسپایسوارهیسوارێزشکست
دهخۆنوڕاوهدوونانیان نۆفهرسهخ
وتاکێڵگهخهماوییهکانیگهنموجۆدهخایهنێ.و
کابراکهبهزهبریشمشێرێکیشهڕهکانیپێرو و بڕێزیل کهڕاکهیسهری
شهقی بردبووله قوڵکهیهکدا گیانی دهرچوو. ناوی ئهوژنه ئیسیدۆراکرۆس
بوو؛کوڕهکهیشی کهلهدایک بوو ناویان ناتادێئۆئیسیدۆرۆ.
مهبهستم وتنهوهی چیرۆکی ژیانی ئهونییه .
لهناوڕۆژانوشهوانێ کهژیانیئهویان پێکهێناوهبهتهنیا شهوێکیان
سهرنجم ڕادهکێشێ ؛ سهرهڕای ئهوهههرباسی شتگهلێ دهکهم
کهبۆتێگهیشتنی ئهوشهوه پێویسته . بهسهرهاتهکه
لهکتێبێکیبهناوبانگداتۆمار کراوه؛واتهکتێبێکهناواخنهکهیدهتوانێ"
ههمووشتبۆههمووکهسبێت"(کتێبییهکهمی قرێنتینیان
IX،22)لهبهرئهوهیههڵگریدووپاتبوونهوه،گێڕانهوهو
چهواشهکاریتا ڕادهیهکبێکۆتاییه . ئهوانهی
چیرۆکی"تادێئۆئیسیدۆرۆ"یانلێکداوهتهوهوژمارهشیان زۆره.
کارتێکهریپامپاکانلهداڕژتنیخوو وخدهیاگرینگ دهنوێنن،بهڵام
گاوانهکان که پڕاوپڕشێوهی ئهویان
دهدا،لهکهنارهوهحشییهکانیپارنا5ولهشاخهکانیئۆرۆگوئهداله
دایکبوونومردن.ههڵبهتڕاستهکهئهولهجیهانی
بێگۆڕانویهکدهستیخۆڕستلهدایک
ببوو.کاتێکهلهساڵی1874بههاوڵهیهکیمهترسیدارگیانی لهدهسدا،
ههرگیز نهشاخی دیبوو،نهچراگازونهئاسیاو.شاریشی نهدیبوو .
لهساڵی1849دالهگهڵ ڕهوهئهسپیکی دامهزراوهی"فرانسیسکۆ-ئاسێوێدۆدا"6بهرهوبۆینێسئایرێسڕۆیشت؛
گاوانهکانچوونه ناوشارتاههرچی
پارهیانههیهخهرجیبکهن؛کروسکهدڕدۆنگ بوو، له میوانخانهیهکی
نزیک شوورهی شاردا جێگیر
بوو.ڕۆژانێکیبیدهنگیبردهسهر،لهسهرزهویڕووتهڵ
دهخهوت،پهیتاپهیتاماتهی دهخوارد،بهرهبهیان
ههڵدهستاوکاتیدۆعایشهودهنووست.(لهوپهڕیوشهوتهنانهتلێکدانهوهشهوه)تێگهیشتکهشاربۆئهو
نامۆیه.کرێکارێکی مهستگاڵتهیپێکرد.کروسخۆی نهکردبهخاوهنی.بهڵام
شهوکهدهگهڕێتهوه،ههمدیس وزیاترلهپێشگاڵتهی پێکردوئهوسا کروس
(کهتائهوکاتههیچ رق یان بێئۆقرهییهکی نهدرکاندبوو)ئهوی
بهزهبریچهقۆیهک لهگل ودۆرخست. پاشانتێیتهقاندوبهناچار
لهزۆنگێکداخۆیحهشاردا.چهندشهودواترجاڕچییهک جاڕیدا
کهئهولهئابڵۆقهی پۆلیسدایه.کروس چهقۆکهی بهباخهگیایهک تاقی
کردهوه؛مامزهکانی دهردێنێ بۆئهوهی ئهگهرلهئهسپ دابهزی،بهردهست
وپێی نهگرێ.شهڕیپێ باشتربوو،تامل کهچیی . پشت بازوو،شان ودهستی
چهپی برینداربوو- دڕندهترینیانی بهتوندی بریندارکرد. کاتێ خوێن
بهدهستیا هاتهخوار وقامکهکانی داپۆشی بوێرانهترشهڕی
کرد؛دهمهوبهیان کهخوێنێ زۆری لهبهر ڕۆیشتبوو سهری لهگێژهات
وقۆڵبهستیان کرد. لهوسهردهمهدا سپا سزای تاوانی دهدا وبهڕێوهی
دهبرد.کروسیان ناردهقهڵایهکی بچووک لهسنووری باکووردا.وهکوو
سهبازێکی ئاسایی لهشهڕهکانی ناوخۆدابهشداری کرد؛گاوهخت له بهرگری
لهوڵاتی زێدیداشهڕی دهکردو،جاری واش بوودژبهو.23ی ژانویهی
ساڵی1856لهزۆنگهکانی کاردۆسۆ لهناو ئهوسی
کهسهگاورهدابووکهلهژێرفهرمانی سهرگوروبان ئسبیولاپریدا7
لهگهڵ دووسهدسوورپێستدا شهڕیان کرد.لهجهنگهی شهڕی
دهستهویهخهدا،زهبری نێزهیهک برینداری دهکات.
ژیانیگرنگوبوێرانهیئهو،پڕهلهخاڵیکوێر.دهزانینکهلهساڵی1868دا،دیسان
لهپێرگامینودا بووه : بهمارهکردن یان بێ مارهکردنی ژن،بووهته
خاوهنی زهوی. له ساڵی 1869داکردوویانه
بهگوروبانپۆلیسیدێهات.بهخۆداچووبووهوه؛لهم سهردهمهدا دهبووخۆی
بهبهختهوهرزانیبایه،ههرچهندلهڕاستیداوانهبوو.داهاتوو بهنهێنی
شهوێکی سهرهکی زۆرڕوونی بۆدابین کردبوو : ئهوشهوهی
کهڕوخساریخۆیدی، وناوی خۆیبیست.لهڕاستیدائهم شهوهڕێگهمان
پێدهدا بهناخی ژیانیداڕۆچین. یانباشترهبڵێین چرکهیهک لهوشهوه،
کردهیهک لهوشهوه، چونکهکردهوه بوونماندهرئهخهن.
ههرچارهنووسێک،بازۆردرێژوئاڵۆزیشبێت،لهڕاستیداههربریتیلهچرکهیهکه
: چرکهیهک کهلهودا
مرۆڤبۆههتاههتایهدهزانێکهکێیه.دهگێڕنهوهکهئهسکهندهری
مهقدونیداهاتوویپتهوی خۆی،لهڕهنگ دانهوهی ژیانی ئهفسانهیی ئاشیل
دا دیو کاڕلیدوازدهههمی سویید،لهژیانی ئهسکهندهردا؛وبهڵام
سهبارهت به تادێئۆئیسیدۆرۆ کروس . کهخوێنهوارنهبوو، ئهمزانیارییه
بۆئهولههیچکتێبێک داڕوون نهکرایهوه؛ ئهوخۆی لهشهڕێکی
دهستهویهخه ولهپیاوێکدا دیتهوه.بهسهرهاتهکهبهم جۆره ڕوویدا :
لهڕۆژانی ئاخری مانگی ژوهنی ساڵی1870دافهرمانی قۆڵبهستکردنی
خوێن رێژێک گهیشته دهسی کهدهبووبهتاوانیدووجهنایهت سزابدرێت.ئهم
خوێنڕێژه سهربازیک بووکهلهسپایسنووری باشوورولهژێرفهرمانی
سهرههنگ بێنیتۆماچادۆ8 ههڵاتبوو؛ بهدهم سهرخۆشییهوه
ڕهشپێستێکی لهقهحبهخانهیهکداکوشتبوو؛ولهدۆخێکی وههاترداکهسێک
لهدانیشتوانی ناوچهی ڕوخاس9 یتیابردبوو.لهدرێژهی
ڕاپۆرتهکهدا هاتبووکهخهڵکی لاگوناکۆلۆرادۆ10بووه.ههرلهم
شوێنهدابووکهچل ساڵ لهمهوپێش
چریکهکانبۆکارهساتێکینهحسکۆبوونهوهکهلاشهکانیانبووبهخۆراکیکهلاک
خۆرو سهگهکان؛ههرلهم شوێنهوهبووکهمانوئێل مێسا11رۆیشت
وکاتێکهزایهڵهی دههۆڵهکان هاواریتوڕهییئهوی
دادهپۆشیوکهس نهیدهبیست لهگۆڕهپانی ویکتواردا12
لهسێداره درا. ههروهها نهناسیاوێک کهشهولهگهڵ دایکی کروسداخهوت
ولهچاڵێکدامردولهشی گهنیا،ههرخهڵکی ئێرهبوو.کروس ئهم ناوچهی
لهیادنهمابوو؛بهسووکهدڵهڕاوکهیهکی
بێهۆبیریکهوتهوه...پیاوکوژ،کهلهڕاوهدوونانی
پۆلیسهکان وهڕهز ببوو،بهئهسپ،
ههزارلۆیهکی دوورو درێژی لههاتوچۆ
درووستکردبوو،سهرهڕای ئهمانه ڕۆژی دوازدهههمی ژووییه که بازنهی
گهمارۆکهچڕتربوو.لهنێوان بنهگیای سهوزهڵانی ئۆستواییداخۆی
حهشاردابوو.دزهبۆناودڵی تاریکی گهلێک دژواربوو،کروس ودارو
دهستهی،بهپارێزوپێخواسبهرهو ناخی
دارستانکهکابراینادیار،یانبۆسهی نابووهوه یان نووستبوو،ڕییان
دهبڕی. جاڕچییهک هاواریکرد،تادێئۆئیسیدۆرۆههستیکرد پێشترلهم
دۆخهدا ژیاوه.پیاوکوژ،بۆشهڕله
حهشارگهکهی وهدهرکهوت.ناکاوکروسبۆ
چرکهیهک دیتی،تۆقێنهربوو،وابزاکهقژی درێژوڕیشیماش وبرنجی
دڕیانبهسیمای دهدا.هۆیهکی قورسوقایم لێم بووبهبهربهست
بۆشیکردنهوهی شهڕ.ههرئهوهندهبهسه کهبڵێم
سهبازیههڵاتووچهندکهسلهدارودهستهیکروسیباشکۆڵهوارکردیانکوشتنی
. کروسلهتاریکیدابهدهم شهڕکردنهوه(کاتێجهستهی لهتاریکیدا شهڕی
دهکرد) بیری کردهوهوتێفکرا.تێگهیی که چارهنووسێ لهچارهنووسێکی
دیکه بهبایهختر نییه،بهڵام ههرکهسدهبێ ڕێزبۆچارهنووسیخۆی
دابنێ.تێگهیی کهلهوکاتهداپلهوجلوبهرگهکهی
بهریئازاریدهدا.تێگهییکهدواچارهنووسیئهوگورگ بوونهنهک سهگی
گایهل بوون. تێگهییکه ئهویدی ههرخۆیهتی.سپێده دهشتی بێبنی ڕووناک
دهکردهوه. کروس
کڵاوهسهربازییهکهیکوتابهعهرزا،هاواریکردکهچیدی خۆی ناگرێ
کهپیاوێکی بوێر بکوژن،چونکه ئهم کاره جهنایهتهودهستی کرد
بهشهرکردن دژبهسهربازهکان وپاڵیدا به سهبازی ههڵاتووهوه،مارتین
فیرو13.
*منلهڕوخسارێدهگهڕم کهپێشتربوومه.بهرلهچێکردنی جیهان.ییتس،پلیکانی
مارپێچ
1.
Tadeo Isidoro Cruz
2.
Lavalle
3.
Lopez
4.
Pergamino
5.
Parana
6.
Francisco Acevedo
7.
Eusebio
8.
Benito Machado
9.
Rojas
10. Laguna Colorado
11.
Manuel Mesa
12. Victoire
13.
ماڕتین فێرۆ سیمایهکی رازهیی
گاوانیپاڵهوانیبهیتوباوهئاساییهکانیئاڕژانتینه که
بهناویئهوهوهیه.لهشێعری"خوزه هێڕناندێس"دا کهههرئاڕژانتینییهک
لهبهریهتی رهشپێستێ که
ئهیهوێتۆڵهیبراکهیبکاتهوه،"فێڕۆ"بۆشهڕێبهگیتارهوه
هانئهدات. بهڵام لهوشهڕهدا
چهقۆنایهتهئاراوه(بهیتی6238ههتا6838). ئهوسا"فێڕۆ"ئامۆژگاریمنداڵهکانی
دهکات.
|
